A-016-คุณค่าสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นกับการสร้างสรรค์

บน :  วัดศรีโพธิ์ชัย    จ.อำนาจเจริญ    /   ล่าง : หอไตรวัดหนองขุหลุ จ.อุบลราชธานี
สถาปัตยกรรมไทย : คุณค่าสถาปัตยกรรมท้องถิ่นกับการสร้างสรรค์
สถาปัตยกรรมไทยที่ดีมักเป็นงานที่หลายท่านเข้าใจว่า คืองานที่มีนักท่องเที่ยวพากันเดินทางไปชมกันอยู่ไม่ได้ขาด เช่นวัดวาอารามในเมืองที่คลาคล่ำไปด้วยผู้คน  และพาให้เข้าใจกันไปว่าตัวงานที่มิได้เด่นดังนั้นควรจะต้องไปทุบทำลายหรือสร้างของใหม่ให้ใหญ่โต และมีรูปลักษณ์ตามอย่างศิลปกรรมในเมืองกรุงแทน  ซึ่งนับว่าเป็นความเข้าใจที่ผิดอย่างมาก และบางครั้งสถาปัตยกรรมที่เป็นที่รู้จักกันดี แต่ขาดการดูแลจัดการที่ดีก็อาจเป็นปัญหาที่คาดไม่ถึง ที่กล่าวเช่นนี้เพราะต้องการจะบอกว่าสถาปัตยกรรมที่ดีไม่ว่าจะเป็นที่รู้จักหรือไม่ ก็ย่อมมีคุณค่าอยู่ในตัวของเขาเองเช่นนั้น
สถาปัตยกรรมที่เห็นในชนบทมากมาย จึงมักถูกมองข้ามหรือละเลยไปจากคนในท้องถิ่นที่มองเห็นจนชินตา เพราะนำไปเปรียบเทียบกับงานที่เป็นที่รู้จักในเมืองทั้งหลาย แต่งานในท้องถิ่นเหล่านั้นแท้จริงแล้วมีคุณค่าอย่างยิ่งโดยเฉพาะในเชิงมรดกทางวัฒนธรรมชุมชน  เนื่องเพราะเป็นงานที่ก่อเกิดจากศรัทธาและฝีมือของท้องถิ่นที่ยากจะนำช่างในเมืองไปทำให้เป็นเช่นนั้นได้ ทั้งนี้มิได้หมายถึงงานก่อสร้างที่จะทำกันไปเช่นไรก็ได้ แต่ต้องอาศัยทักษะฝีมืออันชำนาญการในท้องถิ่นที่สืบสายกันมา แก้ปัญหาทั้งโดยการใช้งาน ความคิดความเชื่อความศรัทธาและความงามอย่างเป็นขั้นเป็นตอนมาจนเข้ารูปเข้ารอยเป็นอย่างดี การก่อรูปของงานเหล่านั้นจึงจะสะท้อนให้เห็นคุณค่าทางวัฒนธรรมที่คนรุ่นหลังสามารถเรียนรู้ได้ และคนภายนอกที่รู้ถึงคุณค่าเหล่านั้นต้องการจะไปสัมผัส เพราะความแตกต่างหลากหลายทางวัฒนธรรมคือจุดดึงดูดที่จะทำให้ผู้คนอยากไปเยี่ยมเยือน แต่สังคมไทยเป็นสังคมที่ยังขาดความรู้ความเข้าใจในเรื่องราวเหล่านี้อยู่มาก รากเหง้าทางวัฒนธรรมอันสำคัญหลายต่อหลายชิ้นจึงถูกทำลายลงอย่างน่าเสียดาย  คุณค่าดังกล่าวเป็นที่ประจักษ์แจ้งจนบางประเทศได้กวาดเก็บสมบัติวัตถุโบราณต่างๆจากทั่วทุกแห่งไปไว้ในครอบครองของตน  ด้วยเห็นถึงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ และคุณค่าทางศิลปกรรมที่มีในงานที่ทำด้วยหัวใจเหล่านั้น จึงควรที่ประเทศอันเป็นเจ้าของมรดกอันสำคัญเหล่านั้นจะธำรงรักษาสมบัติต่างๆที่มีไว้เพื่ออวดชาวต่างชาติถึงภูมิปัญญาแห่งตนที่บรรพชนสร้างสมมาเป็นเวลาช้านาน
 
พระมหาธาตุเจดีย์ศรีจันเสน (อ.วนิดา พึ่งสุนทร  ศิลปินแห่งชาติ) /
มณฑปวัดหินหมากเป้ง (อ.ประเวศ ลิมปรังษี  ศิลปินแห่งชาติ)
มรดกทางวัฒนธรรมที่มีคุณค่านั้นมิได้มีแต่เฉพาะศิลปกรรมกระแสหลัก หรืองานช่างหลวง  สถาปัตยกรรมก็เช่นเดียวกัน ซึ่งบางท่านอาจเข้าใจผิดว่าคุณค่าความสำคัญจะมีแต่เฉพาะชิ้นงานสำคัญๆ ของส่วนกลางเท่านั้น  ด้วยเหตุดังกล่าวแล้ว เราจึงได้พบเห็นงานสถาปัตยกรรมไทยในปัจจุบันที่ยกเอารูปแบบทางศิลปกรรมแบบภาคกลางไปวางไว้ในภูมิภาคต่างๆ หลายต่อหลายชิ้น  โดยเฉพาะอย่างยิ่งรูปแบบของพระอุโบสถ ซึ่งแต่เดิมอาจเป็นด้วยการทำแบบพระอุโบสถมาตรฐาน ก ข ค ซึ่งเป็นไปด้วยสภาพสังคมในขณะนั้น แต่ในเวลาต่อมาความตั้งใจในการสร้างรูปแบบสถาปัตยกรรมไทย อย่างภาคกลาง กลับเป็นไปโดยเหตุผลที่เกิดจากการขาดความรักและภาคภูมิใจในมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชนที่แต่ละท้องที่มี แม้ว่าในปัจจุบันอาจมีหน่วยราชการบางแห่ง ที่มีแบบสถาปัตยกรรมทางศาสนาซึ่งแยกหมวดหมู่และรูปแบบให้สอดคล้องกับแต่ละท้องถิ่นแล้วก็ตาม แต่ก็ยังปรากฏการสร้างงานสถาปัตยกรรมที่มีรูปแบบเช่นสถาปัตยกรรมในภาคกลางอยู่ นี่ทำให้เห็นได้ว่าความเข้าใจ และความภาคภูมิใจต่อมรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่นยังไม่มี หรืออาจมีอยู่น้อยมาก
การสืบสานมรดกทางวัฒนธรรมในท้องถิ่นต่างๆ นั้นครูช่างให้ความสำคัญในการออกแบบมาโดยตลอด และผลงานการออกแบบของท่านเหล่านั้นสะท้อนภาพวัฒนธรรมชุมชนได้เป็นอย่างดี แม้สถาปนิกทางด้านสถาปัตยกรรมไทยในปัจจุบันก็ไม่เคยมองข้ามความสำคัญในข้อนี้ เช่นการออกแบบพระมหาธาตุเจดีย์ศรีจันเสน โดย อ.วนิดา พึ่งสุนทร(ศิลปินแห่งชาติ) ณ วัดจันเสน อ.ตาคลี จ.นครสวรรค์ ซึ่งเป็นการออกแบบงานสถาปัตยกรรมไทยบนพื้นที่ประวัติศาสตร์ซึ่งเคยเป็นเมืองโบราณสมัยทวารวดี ศิลปกรรมที่ปรากฏในงานออกแบบจึงเป็นการผสมผสานรากมรดกแห่งพื้นที่ เกิดเป็นสถาปัตยกรรมไทยเฉพาะตัวอันงดงามขึ้นมา  หรืองานออกแบบมณฑปของหลวงปู่เทสก์ เทสรังสี  ของ อ.ประเวศ ลิมปรังษี (ศิลปินแห่งชาติ) ณ วัดหินหมากเป้ง อ.ศรีเชียงใหม่ จ.หนองคาย ซึ่งเป็นงานออกแบบในลักษณะสถาปัตยกรรมแบบอีสานที่เป็นลักษณะเฉพาะที่งดงามจากรากฐานทางวัฒนธรรมแห่งท้องถิ่น  เป็นต้น  งานออกแบบประเภทศิลปสถาปัตยกรรมไทยหากได้รับการออกแบบจากผู้มีความรู้ความเข้าใจ ย่อมบังเกิดผลงานที่งดงามและมีคุณค่า ซึ่งกาลเวลาจะเป็นตัวพิสูจน์ ดังผลงานที่ผ่านมาแล้วของครูช่างรุ่นก่อน อาทิ สมเด็จครู (สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์) เป็นต้น
นี่ย่อมเป็นตัวอย่างให้เห็นได้ชัดเจนว่า งานออกแบบสถาปัตยกรรมไทยที่ดีดังที่ปรากฏมา จึงมิได้เป็นงานที่ลอกเลียนงานอื่น แม้จะดูคล้ายแต่ก็เป็นเพียงฉันทลักษณ์และออกแบบให้อยู่ในปรัชญาที่ครูช่างทำกันมา สถาปัตยกรรมไทยเป็นงานที่สามารถออกแบบให้มีลักษณะเฉพาะต่อยอดจากศิลปกรรมที่มีอยู่ในท้องที่แต่ละแห่งได้ ซึ่งต้องอาศัยความรู้ความเข้าใจของผู้ออกแบบเป็นปฐม ในการขับเคลื่อนให้การออกแบก่อสร้างเกิดรูปแบบทางสถาปัตยกรรมไทยที่ประณีตงดงามมีคุณค่า เป็นที่เจริญตาเจริญใจแก่ชุมชน และโดยเฉพาะคนต่างถิ่นที่เดินทางไปเยี่ยมเยือน ซึ่งย่อมสร้างความรู้สึกแปลกตาไปจากศิลปกรรมที่ตนมีหรือคุ้นเคย  หากเราเดินทางไปต่างภูมิภาคแล้วพบเจอรูปแบบสถาปัตยกรรมที่เหมือนกันกับบ้านเรา เราก็คงไม่รู้สึกอะไรกับงานที่ปรากฏนั้นเป็นพิเศษ และยังอาจเกิดการเปรียบเทียบความเหมือนต่างในงานที่เหมือนกันนั้นอีกด้วย  หากลองพิจารณาดูว่าการที่มีผู้เดินทางไปเยี่ยมเยือนศิลปสถานอันเป็นวัดวาอารามหลายๆ แห่งอย่างมากมายนั้น เนื่องเพราะที่เหล่านั้น นอกเหนือจากองค์พระปฏิมา และครูบาอาจารย์อันเป็นที่เคารพแล้ว ก็ยังมีศิลปสถาปัตยกรรมที่เป็นแบบเฉพาะตนนั้นด้วย ที่ก่อให้เกิดความรู้สึกอยากแวะเวียนไปหา บางครั้งไปแล้วก็ยังอยากจะไปซ้ำ ซึ่งเป็นเรื่องของบรรยากาศที่มีสเน่ห์เฉพาะตัว แม้แต่ในภาคกลางที่ดูเผินๆ ดูราวกับว่าวัดสำคัญๆที่ครูช่างได้พากันสร้างสรรค์มาเหล่านั้นดูจะเหมือนๆ กัน แต่แท้จริงแล้วผลงานเหล่านั้นกลับได้รับการออกแบบสร้างสรรค์ให้มีลักษณะเฉพาะตัวที่แตกต่างกันไปทั้งสิ้น  หากได้ไปพินิจพิเคราะห์ดูดีๆ ก็จะเห็นถึงเรื่องราวที่น่าสนใจ จนน่าจะกล่าวได้ว่าศิลปะสถานในบ้านเมืองเราเป็นเหมือนดั่งพิพิธภัณฑ์ดีๆนี่เอง ซึ่งคุณค่าของพิพิธภัณฑ์ทางศิลปะแต่ละแห่งนั้นย่อมแตกต่างกันไป ทั้งยังมีคุณค่าเป็นแบบเฉพาะตนอย่างไม่ต้องสงสัย
วันนี้ยังไม่ช้าที่เราชาวไทยจะเรียนรู้และเข้าใจคุณค่าในมรดกทางวัฒนธรรมที่สร้างสรรค์จากบรรพชน ซึ่งเป็นมรดกตกทอดมายังลูกหลานในปัจจุบัน  และควรอย่างยิ่งที่ชนรุ่นหลังจะได้สร้างสรรค์งานใหม่ๆ ให้สะท้อนถึงภูมิปัญญาที่สั่งสมมา ด้วยความรักและเข้าใจในคุณค่าสถาปัตยกรรมเฉพาะที่นี้ เพื่อสืบสายมรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่นตน ให้งอกงามอย่างเป็นเอกลักษณ์ที่น่าภาคภูมิสืบไป สมดังคำครูในด้านศิลปสถาปัตยกรรมไทยที่ว่า  สถาปัตยกรรมไทยสืบสานและสร้างสรรค์ได้” (คำครู : อ.วนิดา พึ่งสุนทร ศิลปินแห่งชาติ)
ข้อมูลโดย :  ประกิจ ลัคนผจง  © มิถุนายน 2556
  Share !!

 

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องที่ต้องการถูกทำเครื่องหมาย *